De mens heeft altijd al zijn geluk willen beproeven en dat zal steeds zo blijven. Vanuit die onomstotelijke realiteit zou een louter verbod van kansspelen onvermijdelijk een omgekeerd effect hebben. Dit zou de sector doen ontaarden in een ongebreidelde en sociaal gevaarlijke clandestiniteit.
De wetgever was zich daarvan al in 1851 bewust en stond in dat jaar de organisatie van spelen in het algemeen en loterijen in het bijzonder toe. Maar dit evenwel onder bepaalde voorwaarden. Deze voorwaarden zijn vastgelegd in de wet van 19 april 2002, in een aanvullend beheerscontract tussen de Belgische Staat en de Nationale Loterij en in het KB waarin de statuten zijn vastgelegd.
Volgens de wet van 19 april 2002 bestaat de taak van de Nationale Loterij in de eerste plaats uit de organisatie van openbare loterijen, weddenschappen, wedstrijden en kansspelen, en dit in het algemeen belang en volgens commerciële methoden. Daarbij zijn de kanalisering van het spel, de preventie van overmaat en de bescherming van consumenten en minderjarigen belangrijke taken die deze naamloze vennootschap van publiek recht – als een verantwoordelijke openbare operator – zo doeltreffend mogelijk moet uitvoeren. De Nationale Loterij ziet er bij de ontwikkeling van producten en de commerciële aanpak nauwlettend op toe de omvang van de markt van de kansspelen niet te doen toenemen. Ze focust daarentegen op het inpalmen van marktaandeel van Belgische of buitenlandse privé-aanbieders, of deze nu legaal of illegaal zijn. Zo moet ze op een sociaal verantwoorde manier fondsen inzamelen om aan haar financiële verplichtingen tegenover zowel de schatkist als vele gesubsidieerde begunstigden te voldoen.
Het is een tegelijk zware, nobele en boeiende taak die vooral veel weg heeft van een evenwichtsoefening tussen enerzijds de bevrediging van de natuurlijke spelbehoefte van de mens en anderzijds de doelstelling om deze spelbehoefte op het niveau van onschuldig amusement te houden.
MISSIE TOEVERTROUWD DOOR DE WETGEVER
De Nationale Loterij werd op 16 juli 2002 omgevormd tot een naamloze vennootschap van publiek recht volgens de wet van 19 april 2002. Ze wordt, in het algemeen belang en volgens de handelsmethodes, belast met de organisatie van:
openbare loterijen, weddenschappen en wedstrijden in de vormen en volgens de algemene regels bepaald door de Koning op voordracht van de voogdijminister;
kansspelen in de vormen van en volgens de algemene regels bepaald door de Koning, bij een besluit vastgelegd in de Ministerraad, op voordracht van de voogdijminister en de Minister van Justitie en na advies van de kansspelcommissie.
De wet van 19 april 2002 bepaalt eveneens dat:
voormelde activiteiten taken van openbare dienst zijn;
de Nationale Loterij het monopolie heeft op de organisatie van openbare loterijen, evenals op de organisatie van weddenschappen, wedstrijden en kansspelen die gebruik maken van de instrumenten van de informatiemaatschappij;
een beheerscontract, gesloten tussen de Belgische Staat en de Nationale Loterij, dat de rechten en plichten van beide ten opzichte van elkaar omvat, de voorwaarden moet bepalen waaronder ze haar taken van openbare dienst vervult.
MISSIE TOEVERTROUWD DOOR HET BEHEERSCONTRACT
In de lijn van de wet van 19 april 2002 legt het beheerscontract tussen de Belgische Staat en de Nationale Loterij, onder andere, de gedragslijnen vast die deze laatste moet naleven om haar taak uit te voeren als "sociaal verantwoordelijke en professionele aanbieder van spelplezier".
Voor de promotie van de spelen die ze organiseert, mag de Nationale Loterij – net als de private ondernemingen – een beroep doen op efficiënte handelsmethodes. Ze is evenwel verplicht deze methodes zo aan te wenden dat ze tegelijkertijd twee essentiële doelstellingen bereikt:
Het spelgedrag in België moet op een gerichte manier worden gekanaliseerd door het spelplezier aan te bieden aan een grote groep mensen via amusante spelen en zo een alternatief te bieden voor privé en/of illegale spelen. Die kanaliseringsplicht houdt in dat ze de bestaande verbruikers van loterijen en kansspelen mag aantrekken met een modern en aantrekkelijk aanbod, zonder evenwel de omvang van de markt uit te breiden;
Via haar spelbeleid moet de Nationale Loterij erover waken geen gokverslaving in de hand te werken. Dit spelbeleid gaat van de ontwikkeling van nieuwe spelen tot de verkoop ervan en de inhoud van de reclame die ervoor wordt gemaakt. Daarnaast moet de Nationale Loterij actief en op een autonome manier bijdragen tot de preventie en behandeling van gokverslaving dankzij de steun aan initiatieven in die richting.
UITVOERING VAN TAKEN
Deze twee taken houden voor de Nationale Loterij concreet in dat ze een commercieel en institutioneel beleid moet ontwikkelen dat – naast een verantwoordelijke en professionele instelling – borg staat voor de beschikbaarheid, regelmatigheid, integriteit, veiligheid, transparantie en het goede verloop van de spelen aangeboden aan de consument. Tegelijk moet ze minderjarigen beschermen en gedragingen voorkomen die tot een verslaving kunnen leiden.
Beschikbaarheid
De beschikbaarheid van de spelen moet dusdanig zijn dat de liefhebbers van kansspelen niet verplicht worden zich te richten tot illegale spelen en/of spelen die een groot risico tot verslaving met zich meebrengen en minder garanties op regelmatigheid, integriteit, veiligheid en transparantie geven. Die beschikbaarheid moet daarom worden verzekerd door een distributienet dat het hele land bestrijkt. Dat net moet de consumenten verzekeren dat ze een verkooppunt ter beschikking hebben binnen een redelijke geografische straal. Meer bepaald moet de Nationale Loterij erop toezien dat er ten minste één verkooppunt per gemeente is, zonder daarbij overwegingen van rendabiliteit te maken. Dit is één van de verschillen met de privé-spelers in deze markt.
Regelmatigheid
De Nationale Loterij respecteert strikt de wetgeving waaraan ze onderworpen is. Elk spel dat ze wil lanceren is het voorwerp van een voorafgaand effectenrapport dat het risico van spelverslaving nagaat. Dit rapport wordt ter goedkeuring voorgelegd aan de voogdijminister, waarna een koninklijk besluit er de spelregels voor vastlegt. Op die manier fungeert de Staat als regelgever. De spelregels zijn zo waterdicht mogelijk en vertonen geen lacunes waardoor ze verschillende interpretaties mogelijk maken. Dit geeft de juridische zekerheid waarop de spelers recht hebben.
Integriteit en veiligheid
De veiligheid van de spelen en de nauwgezetheid van de controleprocedures tijdens de productie en exploitatie zijn verplichtingen waar de Nationale Loterij niet omheen kan. Gebaseerd op vooruitstrevende technologieën en informaticatechnieken, biedt zij spelen aan die een optimale betrouwbaarheid garanderen.
De krasbiljetten worden vervaardigd door drukkers van wie het productieproces volledig beveiligd is. Dat proces garandeert een willekeur in het drukken van de loten op de biljetten. De biljetten worden onderworpen aan fysieke, chemische en computergestuurde tests bedoeld om de hoogste veiligheidsnormen te garanderen (bijvoorbeeld voor de ondoorzichtbaarheid van het kraslaagje). De computerstructuur die de Nationale Loterij met haar verkoopnet verbindt, leest de biljetten automatisch in, optimaliseert de naspeurbaarheid en verzekert een veilige uitbetaling van de loten.
Voor de spelen met trekkingen gebruikt de Nationale Loterij waterdichte informaticatechnieken waarmee ze een maximale garantie van de deelnemende formulieren verzekert. Veiligheidsprocedures voorkomen elke poging tot kraken en/of vervormen van de gegevens die de terminals in de verkooppunten doorsturen naar de centrale computer van de Nationale Loterij. Voorafgaand aan de trekkingen van openbare aard staat de afsluiting van de deelnemingen onder controle van een gerechtsdeurwaarder, die eveneens toeziet op de trekkingen zelf.
De Nationale Loterij werd gecertificeerd door de Wereldvereniging van Loterijen (WLA). Dat certificaat staat borg voor de vele veiligheidsnormen die zowel intern als extern gelden.
Als naamloze vennootschap van publiek recht en in tegenstelling tot de private aanbieders van kansspelen en weddenschappen, ook de wettelijke, is de Nationale Loterij gebonden aan talrijke administratieve, financiële en democratische controles.
Zij staat in de eerste plaats onder toezicht van haar voogdijminister en, voor de beslissingen die een budgettair of financieel effect hebben, van de minister van begroting. Beide ministers worden vertegenwoordigd door een regeringscommissaris benoemd door de Koning. Zij zien erop toe dat de Nationale Loterij zich houdt aan de wetgeving, haar organieke statuut en het beheerscontract tussen de Nationale Loterij en de Belgische staat. Zij waken erover dat het beleid van de Nationale Loterij geen schade berokkent aan haar maatschappelijke opdracht. In dit kader volgen zij de vergaderingen van het bestuurscomité en de raad van bestuur en krijgen toegang tot alle documenten, verklaringen en informatie die noodzakelijk zijn voor hun controleopdracht. Wanneer nodig kunnen de commissarissen bij hun minister een opschorting vragen van beslissingen waarvan zij menen dat ze in strijd zijn met de wet, het organieke statuut of het beheerscontract. Terwijl de regeringscommissarissen de Nationale Loterij permanent op de voet volgen, stelt de voogdijminister éénmaal per jaar een verslag op voor de federale Kamer en Senaat. Volksvertegenwoordigers en senatoren kunnen trouwens op elk moment mondelinge of schriftelijke vragen stellen. Hun interpellaties, inclusief de antwoorden, verschijnen in het Bulletin van Vragen en Antwoorden. Elke burger kan deze publicatie via internet raadplegen. Ook de financiële controle is sterk gestructureerd. Drie commissarissen staan in voor de controle van de jaarrekening, de boekhouding en de financiële situatie van de Nationale Loterij. Het Belgische Rekenhof duidt hiervan één commissaris aan, het Koninklijk Instituut der Bedrijfsrevisoren de twee anderen. •
De missie en het kader waarbinnen de Nationale Loterij haar activiteiten kan ontplooien, zijn veel strikter dan voor private aanbieders van kansspelen en weddenschappen. Op het eerste zicht lijkt het dan ook logisch dat de Nationale Loterij onder hetzelfde toezicht zou kunnen werken als het orgaan dat waakt over de correcte werking van de private initiatieven. Toch zou dit in werkelijkheid leiden tot de bijna-verlamming van de organisatie. Daarom zal de Nationale Loterij, bovenop de al talrijke publieke controles, ook rekening moeten houden met het advies van het Comité voor Verantwoorde Spelen dat begin 2006 opgericht wordt. De wettelijke taak van dit comité bestaat erin dat het erop toeziet dat de Nationale Loterij effectief verantwoord omgaat met spelen. Dit comité stelt richtlijnen op, waakt over de toepassing en formuleert adviezen. Het Comité voor Verantwoorde Spelen bestaat uit drie vertegenwoordigers van de raad van bestuur van de Nationale Loterij en drie onafhankelijke leden gekozen uit academici, gedragsdeskundigen of specialisten betreffende sociaal verantwoord ondernemen, enz.
Transparantie
De consumenten hebben recht op de grootste transparantie en op een volledige en nauwkeurige commerciële informatie. Concreet kunnen spelers de spelregels en resultaten van de spelen raadplegen in de verkooppunten, bij de Nationale Loterij zelf of op de website. Op diezelfde website vinden bezoekers ook het jaarverslag of kunnen ze een schriftelijke klacht indienen bij het "meldpunt" dat binnen de Nationale Loterij werd gecreëerd. Dit meldpunt onderzoekt de klachten, formuleert een antwoord en kan een aanzet geven voor verder onderzoek en structurele oplossingen voor de problemen of onvolmaaktheden.
Preventie tegen niet-wenselijk gedrag en overdadig spelen
De Nationale Loterij moet buitensporigheden vermijden in het kader van een verantwoorde commercialisering van haar producten.
Bescherming van minderjarigen
Net zoals op het vlak van alcohol of drugs is het belangrijk minderjarigen te beschermen tegen kansspelen. In de verkooppunten van de Nationale Loterij hangt bewust niet dezelfde sfeer als in casino's, speelzalen of cafés. En hoewel de organieke wet op de Nationale Loterij op geen enkele manier verkoop aan minderjarigen verbiedt, heeft de wetgevende macht via een KB toch beperkingen betreffende deelname aan spelen aan de Nationale Loterij opgelegd. Regelmatig worden sensibiliseringsacties georganiseerd voor de verkooppunten over het verbod van verkoop aan -18 jarigen. Dergelijke initiatieven zullen in de toekomst nog toenemen en er zullen strenge sancties worden voorzien voor wie zich hier niet aan houdt. De Nationale Loterij neemt ook zelf een actieve rol op zich en legt zichzelf de beperking op om geen spelen te ontwikkelen die zich specifiek tot minderjarigen richten. Ook zullen de reclamecampagnes zich niet richten tot minderjarigen.
Preventie van gokverslaving
Voor de meeste spelers is een spel een vorm van ontspanning en vermaak. Maar sommige spelers verliezen hierbij de controle: zij spelen dag en nacht, geven veel geld uit en raken verslaafd. Dit kan ernstige gevolgen hebben.
Online kansspelen hebben het verslavingsrisico nog laten toenemen. Uitnodigende websites zetten spelers aan tot deelname, de sociale controle valt weg, de spelen zijn 24 uur op 24 toegankelijk en de speler kan gebruik maken van kredietkaarten.
In vergelijking met andere kansspelen zoals bingo's, casino's, weddenschappen of online spelen, leiden de producten van de Nationale Loterij zelden tot verslaving. Dit is wetenschappelijk bewezen. Toch blijft gokverslaving een permanent aandachtspunt gezien de maatschappelijke opdracht van de Nationale Loterij. Met als missie "een sociaal verantwoordelijke en professionele aanbieder van speelplezier" waakt de Nationale Loterij erover geen producten in de handel te brengen die verslaving in de hand werken. Daarom wordt vóór de lancering van elk nieuw product een studie aangevraagd bij het Comité voor Verantwoord Spel en, indien nodig, aan een groep van onafhankelijke deskundigen die gespecialiseerd zijn in onderzoek betreffende speelverslaving. Enkel na een positief advies lanceert de Loterij vervolgens het nieuwe spel. En de Nationale Loterij gaat zelfs nog een stapje verder. Door de financiering van wetenschappelijk onderzoek m.b.t. spelgedrag bijvoorbeeld en een efficiënte verspreiding van de resultaten.
De Nationale Loterij lanceert sensibiliseringscampagnes via haar distributienetwerk en maakt daarbij gebruik van brochures, affiches, zelfklevers, haar eigen website en die van belangrijke kranten. Een banner op deze webpagina's verwijst naar een specifieke site rond verantwoord spelen. Daar vindt de bezoeker tips en informatie voor de risicopersonen zelf en hun directe omgeving. Om de kans op verslaving bij jongeren te vermijden worden cd-roms voor de scholen ontwikkeld. Daarnaast steunt de Nationale Loterij de uitbouw van een netwerk van artsen, psychologen en andere therapeuten die zich specialiseren in de problematiek van gokverslaving. Ook campagnes naar de eerstelijnshulpverleners staan nog op het programma, evenals bijkomende inspanningen om de verkoopkanalen voor deze problematiek te sensibiliseren.
Regelmatig hebben er ook contacten plaats tussen de Nationale Loterij en de Kansspelcommissie. Deze contacten hebben als doel het overheidsbeleid betreffende kansspelen en betreffende de Nationale Loterij op elkaar af te stemmen.
Sociale missie
Een sociale missie staat bovenaan de prioriteitenlijst van de Nationale Loterij. Een gecontroleerde distributie van producten en sensibilisering van de bevolking voor de negatieve gevolgen van overmatig spelen vloeien uit deze missie voort. Maar de specifieke opdracht uit zich ook in de vorm van gewaardeerde financiële steun aan organisaties en manifestaties van publiek belang. Ieder jaar bepaalt de federale regering bij Koninklijk Besluit de verdeling van deze subsidies. De voogdijminister voor de Nationale Loterij geeft hiervoor de voorzet, de ministerraad bespreekt de lijst en keurt finaal goed.
Het beheerscontract tussen de Belgische staat en de Nationale Loterij legde tot 2007 het jaarlijkse bedrag hiervoor vast op 210.191.000 euro. De regering kent de subsidies toe aan een zeer brede waaier van initiatieven rond de thema's sociaal, sport, cultuur, familie, wetenschap en nationaal prestige. Nieuwe initiatieven worden eveneens ondersteund, in het bijzonder duurzame ontwikkeling. Deze subsidies maken van de Nationale Loterij de grootste mecenas in België, een titel die het bedrijf met fierheid draagt.
De Nationale Loterij kent ook financiële steun toe in de vorm van sponsoring. Als publieke instelling en sterk bewust van haar sociale rol, hanteert ze dit communicatiekanaal niet altijd op dezelfde manier als een puur commercieel bedrijf. Anders dan sponsoring gericht op producten, gaat het hier om sociale of naamsponsoring waarbij het merkimago van de Nationale Loterij als sociale openbare instelling wordt uitgedragen. Initiatieven ten voordele van de integratie en het welzijn van minderbegoede bevolkingsgroepen (Restos du Coeur, eindejaarsdiners, bezoeken aan evenementen en tentoonstellingen aan verminderd tarief) zijn hiervan een mooi voorbeeld.
In grote lijnen ziet de verdeling van de subsidies er als volgt uit:
Bedragen bestemd voor subsidies op federaal niveau:
Een gedeelte hiervan is bestemd voor materies die door de wet worden bepaald: de Nationale Loterij steunt traditiegetrouw de Belgische Ontwikkelingssamenwerking, de Nationale Kas voor Rampenschade, het Belgisch Overlevingsfonds en de Koning Boudewijnstichting;
Daarnaast zijn er subsidies voor zogenaamde doeleinden van openbaar nut: initiatieven met een familiaal, sociaal, humanitair, vaderlandslievend, wetenschappelijk, cultureel, economisch, intellectueel of sportief karakter. Voorbeelden hiervan zijn het Belgisch Olympisch en Interfederaal Comité voor de voorbereiding van onze atleten op de Olympische Spelen, de Special Olympics, het Nationaal Fonds voor Wetenschappelijk Onderzoek voor haar onderzoek naar bijvoorbeeld kanker en cardiovasculaire ziekten, het Belgische Rode Kruis, Child Focus, het Antigifcentrum, WWF België en de internationale muziekwedstrijd Koningin Elisabeth. Voor subsidies die nauw aanleunen bij materies die onder de bevoegdheid van bepaalde federale ministers vallen, worden deze ministers of betrokken instanties ook bij de verdeling van het budget betrokken.
Bedragen gereserveerd voor subsidies op het niveau van de Gemeenschappen:
Sinds 2002 stort de Nationale Loterij 27,44% van het globale jaarlijkse subsidiebedrag rechtstreeks aan de drie (Vlaamse, Franse en Duitstalige) Gemeenschappen. Dit is een gevolg van de Lambermontakkoorden en krachtens artikel 41 van de "bijzondere wet van 13 juli 2001 tot herfinanciering van de Gemeenschappen en uitbreiding van de fiscale bevoegdheden van de Gewesten" (Belgisch Staatsblad van 3 augustus 2001). De Gemeenschappen beslissen vervolgens autonoom hoe zij hun respectieve dotatie besteden. Enkele voorbeelden van sectoren die op deze manier subsidies van de Nationale Loterij ontvangen zijn de gehandicapten- en bejaardensector, milieu, onderwijs en sport.
BEWAKING VAN DE MISSIE
De sociale rol sluit naadloos aan bij de missie: een alternatief bieden voor private, wettelijke of illegale spelen. Op die manier wordt een dam opgeworpen tegen verslaving, criminaliteit en het witwassen van geld. En … wie speelt, helpt. Een aanzienlijk deel van de winst vloeit immers terug naar de samenleving in de vorm van subsidies aan organisaties en initiatieven van algemeen belang.
Daarom ziet de Nationale Loterij het ook als een belangrijke opdracht om deze beschermende rol en financiering van goede doelen verder te zetten. Vanuit deze visie is het de overtuiging dat de markt voor loterijen en kansspelen niet geliberaliseerd mag worden. De Nationale Loterij wenst haar monopolie te behouden.
In een geliberaliseerde markt gelden andere wetten: agressieve marketing- en verkooptechnieken toepassen, niet-rendabele producten stopzetten, spelen aanbieden die meer kans geven op verslaving. Wie niet op het scherp van de snee concurreert, loopt het risico om overgenomen te worden. Dergelijke werkwijze strookt niet met de belangrijke maatschappelijke opdracht van de Nationale Loterij.
Om deze sociale missie aan te houden, moet de Nationale Loterij van nabij de politieke evoluties opvolgen, zowel op Europees als nationaal niveau. Ook moet het bedrijf beslissingnemers informeren en hen wijzen op de mogelijke sociale risico's van bepaalde ideeën. Tot slot moet het monopolie worden verdedigd bij de Europese Commissie en, indien nodig, het Europees Hof van Justitie.